РАА Ғылыми-консультативтік кеңесі сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайту және қылмыстық-процестік заңнаманы жетілдіру тәсілдерін ұсынды

Сыбайлас жемқорлық тәуекелі тыйымдар жеткіліксіз жерде ғана емес, адамның жағдайын өзгерте алатын шешім кең түрде қабылданатын, ал оның негіздерін түсіну мен тексеру қиын болатын жерде де туындайды.

Бұл ой РАА-ның Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл тұжырымдамасының жобасына қатысты ұсыныстарының өзегіне айналды. РАА жанындағы Ғылыми-консультациялық кеңестің 2026 жылғы 25 шілдеден 18 тамызға дейін дайындаған материалдары бір тәсілмен біріктірілген: процестік қалау түсінікті өлшемшарттармен, толық негіздемемен және тиімді бақылаумен шектелуге тиіс.

7 тамызда РАА төрағасының орынбасары Аманжол Мұхамедьяров бұл ұстанымды Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігіндегі жұмыс кездесуінде көтерді.

Қылмыстық процесті механикалық шешімдер жиынтығына айналдыру мүмкін емес. Лауазымды тұлға әрдайым нақты істің мән-жайын бағалайды. Мәселе мұндай қалау нақты негіздермен шектелмеген, шешім жалпы сөз тіркестерімен негізделген, ал кейінгі тексеру формалды сипатта қалатын жерден басталады.

РАА тергеу органдарын саралау, қайта саралау және сотқа дейінгі тергеп-тексеруді тоқтату туралы шешімдерді толық негіздеуге, ал олардың негіздерін ақпараттық жүйеде тіркеуге міндеттеуді ұсынады. Бұл тек түпкілікті қаулыны ғана емес, оның қабылдану логикасын да көруге мүмкіндік береді.

Дәл осындай қағидатты қылмыстық істерді бөлу мен беруге де қолдану ұсынылады. Қолмен араласу объективті түрде қажет жағдайлармен ғана шектелуге тиіс, ал істі алып қою немесе қайта бөлудің негізі жүйеде тіркеліп, шағымдануға жатуы қажет.

Кең қалаудың ең сезімтал көріністерінің бірі бұлтартпау шарасын таңдау болып қала береді. РАА ұстанымында қамауда ұстау тек айыптаудың ауырлығымен ғана негізделмеуге тиіс екені атап өтіледі. Қылмыстық қудалау органы нақты процестік тәуекелдерді дәлелдеуге, ал сот мүмкін болатын баламаларды қарап, олардың әрқайсысын қабылдамау себебін негіздеуге тиіс.

Сондай-ақ мұндай шешімдердің кейін бұзылу себептерін талдау ұсынылады. Бұл талдаудың міндеті лауазымды тұлғаны бұзылған шешімдер санына қарай бағалау емес, бостандықты шектеу негізсіз деп танылатын қайталанатын негіздерді анықтау болып табылады.

Ашық еместік сипатындағы қалау тек іс бойынша шешімдерге ғана емес, адамның тәуелсіз қорғау алу мүмкіндігіне де әсер етеді. РАА адвокаттың қорғалушыға қолжетімділігіндегі әкімшілік кедергілерге, материалдармен танысуды созуға және өтінішхаттарды негізсіз қабылдамауға назар аударады. Заңда тікелей көзделген құқықты іске асыру тергеу органымен қосымша келісуге тәуелді болмауға тиіс.

Адвокатты кіргізуден бас тартуды электрондық тіркеуді енгізу және адвокаттық қызметке кедергі жасағаны үшін нақты жауапкершілік көздеу ұсынылды. «Е-Заң көмегі» жүйесі арқылы қорғаушыларды тағайындау және ауыстыру мәселесі жеке қойылды. Қылмыстық қудалау органы адвокатты таңдауға әсер етпеуге, ал әрбір қажетті ауыстырудың объективті әрі тіркелетін негізі болуға тиіс.

Тағы бір бағыт адвокаттық құпияны қорғауға және адвокатты жауап алуға шақыру, жасырын тергеу әрекеттерін жүргізу немесе адвокаттық іс жүргізуді алып қою арқылы істен шеттетуге жол бермеуге қатысты. РАА адвокатқа қатысты процестік әрекеттерді жүргізу кезінде арнайы кепілдіктерді күшейтуді және материалдарды қарау мен алып қою кезінде алқа өкілінің қатысуын қамтамасыз етуді ұсынады.

Тағайындау бойынша адвокаттарға ақы төлеу мәселесі же жеке көтерілді. Оның мөлшерін қайта қарау және адвокат нақты орындаған жұмысты автоматтандырылған есепке алу арқылы қылмыстық қудалау органының ақы есептеуге әсерін болдырмау ұсынылады.

Тіпті егжей-тегжейлі негізделген шешім де оны мәні бойынша тексеру мүмкін болмаса, сыбайлас жемқорлық тәуекелін төмендетпейді. Сондықтан ұсыныстардың жеке блогы тергеу судьясына қатысты. РАА сот бақылауының нысанасын кеңейтуді және процестік құжаттың бар-жоғын тексерумен шектелмей, материалдарды шағым уәждерінің шеңберінде зерттеуді қамтамасыз етуді ұсынады.

Бақылаумен бұзушылықтың нақты салдары да байланысты болуы тиіс. Атап айтқанда, қорғану құқығы немесе адвокаттық құпия бұзыла отырып алынған дәлелдемелердің жол берілмейтіндігінің негіздерін нақтылау және кінәлі лауазымды тұлғалардың жауапкершілігі мәселесін шешу үшін материалдарды жіберуді қамтамасыз ету ұсынылады.

Адвокатурада қайталанатын кедергілер, бас тартулар және процестік қысымының тәсілдері туралы ақпарат жинақталады. Бұл мәліметтер сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жекелеген шағымдар ретінде емес, құқық қолданудағы тұрақты мәселелер ретінде көруге мүмкіндік береді.

РАА адвокатура өкілдерін Тұжырымдаманы әзірлеу және іске асыру жөніндегі жұмыс топтарына енгізуді, адвокаттық қызметке кедергі жасау туралы өтініштерді қарау нәтижелерін алқаларға жолдауды және қылмыстық процестегі сыбайлас жемқорлық тәуекелдері туралы жинақталған деректерді жыл сайын талдауды ұсынады.

7 тамызда РАА ҒКК төрағасы Сисенбай Дельманов ӘҚБтК-ны 150-1-баппен толықтыру жобасы бойынша Әділет министрлігі жанындағы Ведомствоаралық жұмыс тобының отырысына қатысты. Отырыста ҒКК жобаға жүргізілген құқықтық сараптама нәтижелері бойынша дайындаған РАА ескертулері ұсынылды.

Ұсынылып отырған бап азаматтарды жеке байланыстар арқылы қаржылық пирамидалар қызметіне тартқаны үшін жауапкершілік белгілейді. Мұндай әрекеттер жария жарнама белгілеріне ие болмайтын және ҚК-нің 217-1-бабы мен ӘҚБтК-нің 150-бабымен қамтылмайтын жағдайлар туралы болып отыр. Жобаның мақсаты мұндай қызметтің елеулі зиян келтірмей тұрып, ертерек жолын кесу.

Бұл ретте жоба 150-ден 200 АЕК-ке дейінгі айыппұл салуды және кірістерді, ақшаны және бағалы қағаздарды тәркілеу мүмкіндігін көздейді. Мұндай маңызды салдар құқық бұзушылықтың барлық белгілерін нақты айқындауды және жеткілікті процестік кепілдіктерді талап етеді.

Отырыс барысында баптың атауы оның диспозициясына сәйкес келмейді деген РАА ескертуі қолдау тапты. Атауда ақша қаражатын тарту жөніндегі қызметке заңсыз тартылу туралы айтылса, диспозицияда кіріс немесе мүліктік пайда алу жөніндегі қызметке тартылу сипатталады. Бұл ретте заңсыздық белгісінің өзі норма мәтінінде ашылмаған. Әзірлеушіге, Қазақстан Республикасы Қаржылық мониторинг агенттігіне, баптың редакциясын РАА ескертуіне сәйкес келтіру тапсырылды.

Алайда дайындалған қорытынды осы ескертумен ғана шектелмеді. РАА қойған негізгі мәселе жаңа құрамның құқықтық айқындығына қатысты. Оның объективтік жағының мазмұны іс жүзінде заңға тәуелді актімен ашылады, ал қаржылық пирамиданың негізгі белгілері тікелей ӘҚБтК-де бекітілуге тиіс.

Жауапкершіліктің міндетті шарты жеке алдын алу шаралары қолданылғаннан кейін әрекет жасау да айқындалмаған. Жобада нақты қандай шара қолданылуға тиіс екені, оны қандай орган қолдануға құқылы екені және ол қанша уақыт бойы заңды маңызын сақтайтыны көрсетілмеген.

Жүйелілік ұғымы да нақтылауды талап етеді. Диспозицияда екі реттен артық қатысу туралы айтылса, жобаның негіздемесінде екі және одан да көп жобаға қатысу көрсетіледі. Бұл азаматтарды қайта-қайта тартуды білдіре ме, әлде тұлғаның өзінің әртүрлі жобаларға қатысуын білдіре ме, сондай-ақ әрбір осындай факт қандай іс жүргізу құжаттарымен расталуға тиіс екені белгісіз.

РАА жаңа бапты ҚК-нің 217-1-бабы мен ӘҚБтК-нің 150-бабынан нақты ажырату қажеттігін көрсетті. Анық өлшемшарттар болмаса, бір ғана мінез-құлыққа әкімшілік және қылмыстық іс жүргізуде әртүрлі құқықтық баға берілуі мүмкін. Сонымен қатар, сол қаржылық схеманың ұйымдастырушыларына қатысты әкімшілік іс бойынша соттың қорытындылары мен кейінгі қылмыстық іс бойынша қорытындылар арасында қайшылық туындау қаупі бар.

Заңды кәсіби қызметтер көрсететін тұлғаларды қорғау жеке назарды талап етеді. Кеңейтілген түсіндіру кезінде жобаның тұжырымдамасы заңгерлік консультация беруге, заңды тұлғаларды тіркеуге сүйемелдеуге, шарттар дайындауға және құқыққа сай кәсіби көмектің басқа да түрлеріне қолданылуы мүмкін. РАА заң шеңберінде әрекет ететін, жаңа салымшыларды тартуға қатыспайтын және бұдан кіріс алмайтын мамандардың жауапкершілігін тікелей алып тастауды ұсынды.

Мүлікті тәркілеу де оның құқық бұзушылықпен тікелей байланысын дәлелдеуді талап етеді. Сондықтан істердің жаңа санаты бойынша дәлелдеу нысанасы заңда нақты айқындалуға тиіс.

РАА ұстанымы қаржылық пирамидалар қызметінің жолын ертерек кесу қажеттігін жоққа шығарып отырған жоқ. Бұл жерде мәселе жаңа норманың құқық қолданудағы кең қалаудың қосымша шегін қалыптастырмауы және нақты қандай әрекеттердің әкімшілік жауапкершілікке әкелетінін алдын ала анықтауға мүмкіндік беруі туралы болып отыр.

Жұмыстың басқа бағыттары

Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының сұрауы бойынша РАА қылмыстық және қылмыстық процестік заңнаманы жетілдіру мәселелері жөніндегі Мәжіліс депутаттарының түзетулеріне Үкіметтің қорытынды жобасын қарады.

Ұсыныстардың басым бөлігі қолдау тапты. Сонымен қатар жобадан ішкі қайшылықтар анықталды. РАА санкцияларды келісу қажеттігіне, қылмыстық жауапкершілікті негізсіз кеңейтуге жол бермеуге және жекелеген ережелер арасындағы алшақтықтарды жоюға назар аударды.

Сондай-ақ қылмыстық теріс қылықтар, істерді Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізіліміне тіркеу, қорғану құқығы бар куә институты және тергеу судьясының процестік мәртебесі мәселелері жөніндегі Ведомствоаралық жұмыс тобы үшін ұсыныстар дайындалды.

Қаралған барлық мәселелерді бір қағидат біріктіреді: шешім адам құқықтарына қаншалықты елеулі әсер етсе, оны қабылдаудың негіздері соғұрлым анық, заң нормасы соғұрлым нақты, ал тәуелсіз тексеру соғұрлым тиімді болуға тиіс.