РАА шартты түрде мерзімінен бұрын босату және жазаны неғұрлым жеңіл түріне ауыстыру жөнінде ұсыныстарын білдірді

2026 жылғы 17 қыркүйекте Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сотында шартты түрде мерзімінен бұрын босату, жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жазаға ауыстыру және тағайындалған жаза мерзімін қысқарту мәселелері талқыланды. Дөңгелек үстелде осы мәселелерді реттейтін 2015 жылғы 2 қазандағы № 6 нормативтік қаулыға өзгерістер енгізу жобасы қаралды.

Жиын Жоғарғы Соттың қылмыстық істер жөніндегі сот алқасының төрағасы Назгуль Рахметуллинаның төрағалығымен өтті. Оған прокуратура органдары мен Қылмыстық-атқару жүйесі комитетінің өкілдері де шақырылды.

Республикалық адвокаттар алқасы атынан төрағаның орынбасары Аманжол Мухамедьяров, Төралқа мүшесі әрі РАА Ғылыми-консультативтік кеңесінің төрағасы Сисенбай Дельманов, Төралқа мүшесі Гаухар Айтжанова және Ақмола облыстық адвокаттар алқасының адвокаты Надежда Далабаева қатысты.

РАА өкілдері сот шешімдерін қабылдауда ортақ әрі түсінікті өлшемдердің болуына баса назар аударды. Адвокаттар үшін адамның босатылуына нақты қандай жағдайлар кедергі болатынын түсіну маңызды. Сондай-ақ сотталған адамды оң сипаттайтын мәліметтер неліктен бір істе жеткілікті деп танылып, ал басқа істе өтінішхатты қанағаттандыруға жеткіліксіз болатыны анық түсіндірілуі керек.

Бұл мәселеге Конституциялық Сотта 2026 жылғы 9 маусымдағы № 82-НҚ нормативтік қаулысында назар аударған. Сот мән-жайлары ұқсас істер бойынша бір-біріне қарама-қайшы шешімдер қабылданғанын атап өтті. Ескерілетін жағдайларды тізіп шығу ғана сотталған адамның түзелуін бағалаудағы белгісіздікті жоймайтыны көрсетілді.

РАА ұсыныстары өтінішхаттарды қараудың нақты әрі бірізді тәртібін белгілеуге бағытталған. Егер мән-жайлары ұқсас істер бойынша әртүрлі шешім қабылданса, сот олардың құқықтық тұрғыдан маңызды айырмашылықтарын өз шешімінде көрсетуге тиіс.

Адвокатура өкілдері қорғаушының сотталған адамның атынан және оның мүддесін көздеп өтінішхат беру мүмкіндігіне ерекше назар аударды. РАА бұл ережені нормативтік қаулының 3-тармағында тікелей бекітуді ұсынды. Мәселе тек сотталған адамның өтінішхаты бойынша қаралады деген талап оның адвокаты берген өтінішті қайтаруға негіз болмауға тиіс. Сотқа жүгіну туралы шешімді сотталған адамның өзі қабылдайды. Ал қорғаушының көмегі өтінішхатты дайындау және беру кезеңінен бастап қолжетімді болуы керек.

Босату негіздеріне қатысты екі жағдайды ажырату ұсынылды. Біріншісі, заңда көзделген шарттар орындалғанда адамды шартты түрде мерзімінен бұрын босату міндетті болатын жағдайлар. Екіншісі, сот жазаны одан әрі өтеу қажет пе деген мәселені бағалайтын жағдайлар. Егер міндетті түрде босатудың заңда белгіленген шарттары орындалса, сотталған адамның мінез-құлқын бағалау туралы жалпы ережелер оған қосымша талап қоюға негіз болмауы керек. Атап айтқанда, көтермелеулердің белгілі бір санын немесе ерекше жетістіктерді талап етуге жол берілмеуге тиіс.

Келесі мәселе ұсынылған мәліметтерді тексеруге қатысты болды. Мекеме берген мінездеме қорғаушы тараптың қатысуымен зерттеп, талқылауға болатын құжаттарға негізделуі керек. Сотталған адам мен қорғаушыға осы материалдармен алдын ала танысуға, қарсылықтарын білдіруге және жетіспейтін құжаттарды сұрату туралы өтініш жасауға мүмкіндік берілуі тиіс.

РАА алынып тасталған және жойылған тәртіптік жазаларды бағалау кезінде есепке алмау туралы ережені сақтауды ұсынды. Сот заңсыз қолданылған деп таныған тәртіптік жаза да сотталған адамның жағдайын нашарлатуға негіз болмауы керек. Егер адамға жұмыс істеу, оқу немесе белгілі бір бағдарламаға қатысу мүмкіндігі берілмесе, оның қатыспауын түзелгісі келмейді деп бағалауға болмайды.

Жәбірленушінің ұстанымына да ерекше көңіл бөлінді. Қылмыстан келген зардапты сот белгілеген ақша сомасымен ғана өлшеуге болмайды. Өтемақының төленуі жәбірленушінің қайғысы мен күйзелісін бірден жоймайды. Сотталған адам зиянды өтеп, мінез-құлқын өзгертсе де, жәбірленуші оны кешіруге міндетті емес.

Сотталған адам түзелгенімен, жәбірленуші оны ешқашан кешірмеуі мүмкін. Адам өз мінез-құлқын өзгертіп, келтірген зиянын өтеуге әрекет жасай алады. Бірақ ол жәбірленушінің сезімі мен көзқарасын өзгертуге ықпал ете алмауы мүмкін. Сотталған адамның жазасын одан әрі өтеуі керек пе деген шешімнің жауапкершілігін де жәбірленушіге жүктеуге болмайды.

Босату туралы шешімді сот қабылдайды. Ол заңда белгіленген шарттарды ретімен тексеріп, маңызды мән-жайларды зерттеп, анықталған деректердің шешімге қалай әсер еткенін түсіндіруге тиіс. Шешімге шағым берілгенде әрбір маңызды тұжырымның негізділігін тексеру мүмкін болуы керек.

Сондықтан РАА жәбірленушінің қарсылығын ескерудің нақты тәртібін бекітуді ұсынды. Жәбірленуші айтқан мән-жайлар тексеріліп, сотталған адам мен қорғаушыға соларға қатысты өз пікірін білдіруге мүмкіндік берілуі қажет. Ал сот олардың құқықтық маңызын түсіндіруге тиіс. Тараптардың татуласуы оң жағдай ретінде ескерілуі мүмкін. Бірақ татуласудың болмауын автоматты түрде сотталған адамның пайдасына шешілмейтін жағдай деп бағалауға болмайды.

Зиянды өтеу үшін жасалған әрекеттерді бағалау мәселесі де көтерілді. Төленген сома аз болғанымен, ол адамның қолында болған қаражатпен салыстырғанда елеулі болуы мүмкін. Заң зиянды толық өтеуді талап ететін жағдайда бұл толық өтеудің орнын алмастырмайды. Дегенмен адамның мінез-құлқы мен күш-жігерін бағалауда мұндай әрекеттің маңызы бар. Төлемнен жалтарды деген қорытынды табысы, мүлкі, жұмыс істеу мүмкіндігі және төлем жасамау себептері туралы тексерілген мәліметтерге сүйенуі керек. Қарыздың толық өтелмеуі өздігінен жалтаруды дәлелдемейді.

Адвокаттар шартты түрде мерзімінен бұрын босатудан немесе жазаны ауыстырудан бас тартудың әрбір жағдайы нақты негізделуі қажет екенін атап өтті. Сот шешімінде заңның қай шарты орындалмағаны немесе жазаны одан әрі өтеу қажеттігін қандай анықталған мән-жайлар көрсететіні жазылуға тиіс. Сонымен бірге сот зерттелген материалдарды көрсетіп, оң мәліметтер мен қорғаушы тараптың маңызды дәлелдерін қалай бағалағанын түсіндіруі қажет. Жазаны ауыстыру туралы өтінішхат та өз алдына бағаланып, шешілуі керек.

Осындай шешімге шағым берілгенде әрбір маңызды тұжырымды тексеруге болады: тиісті факт анықталды ма, ол материалдармен расталды ма және өтінішхатты қанағаттандыруға шынымен кедергі бола ма? Ал адамның жеткілікті дәрежеде түзелмегені туралы жалпы сөздер мұндай тексеруге мүмкіндік бермейді.

Жазасын өтеп жатқан адам үшін бұл ережелердің түсінікті болуы маңызды. Ол қандай әрекеттері заң бойынша ескерілетінін алдын ала білуі, ал сот шешімінен босатудан не себепті бас тартылғанын түсінуі керек. Белгілі шарттарды орындағаннан кейін жаңа талаптар пайда болса, адам өзінен не күтілетінін түсінбей қалады. Адвокатура ұсыныстары босату шарттарының айқын болуына, ал әрбір шешімнің себептері түсінікті әрі тексеруге болатын негіздерге сүйенуіне бағытталған.