ҚР КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ СОТЫ ҮШІН ҚАА ҒКК-НІҢ ҚАМАУДА ҰСТАУ МӘСЕЛЕСІ БОЙЫНША ҰСТАНЫМЫ
2026 жылғы 15 сәуірде Республикалық адвокаттар алқасының Ғылыми-консультативтік кеңесі Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының қарауындағы өтініш бойынша ұстанымын қалыптастырды.
Бұл азаматтардың құқықтарына қатысты маңызды әрі сезімтал мәселе. Заңда белгіленген қамауда ұстаудың шекті мерзімі аяқталғаннан кейін адам сол бір қылмыстық іс шеңберінде қайтадан қамауға алынуы мүмкін бе деген сұрақ туындайды.
Бұл мәселенің туындауына нақты бір іс себеп болды. Онда Қылмыстық-процестік кодекстің 342-бабында көзделген ең жоғары мерзім аяқталғаннан кейін сот бұлтартпау шарасын үйқамаққа өзгерткен, алайда сонымен қатар неғұрлым қатаң шараға қайта оралу мүмкіндігін көрсеткен.
Ғылыми-консультативтік кеңес мұндай тәжірибе құқықтық айқынсыздық туғызатынын атап өтті. Егер белгіленген шекті мерзімнен кейін қамауды қайта қолдануға жол берілсе, мерзімдерді шектеудің мәні іс жүзінде жойылады. Нәтижесінде адам ұзақ уақыт бойы бостандығынан айырылу қаупінде қалуы мүмкін.
Ұстанымда қамауда ұстау ерекше шара екені атап өтіледі. Ол тек заң талаптарын қатаң сақтай отырып қолданылуы тиіс және заңда нақты белгіленген шектерден аспауы қажет. Мұндай мерзімнің аяқталуы осы нысанда бостандықты одан әрі шектеу мүмкіндігінің тоқтатылуын білдіруі тиіс.
Сондай-ақ, қамауға қайта оралу мүмкіндігі туралы анық емес тұжырымдар адамға психологиялық қысым көрсетуі мүмкін екені атап өтілді. Мұндай жағдайда адам өз құқықтарын белсенді түрде қорғаудан қауіптенуі мүмкін, өйткені бұл бұлтартпау шарасының қатаңдатылуына әкелуі ықтимал.
Республикалық адвокаттар алқасы заң нормалары жалпы алғанда құқықтарды қорғауға бағытталғанын және Конституцияға қайшы келмейтінін атап өтеді. Алайда оларды қолдану заңның кеңейтілген түсіндірмесіне әкелмеуі тиіс, өйткені бұл Қазақстан Республикасы Конституциясының 16-бабына тікелей қайшы келеді. Заң қамауда ұстаудың шекті мерзімі аяқталғаннан кейін адамды қайтадан қамауға алу мүмкіндігін көздемейді, демек мұндай тәжірибе бостандықтың конституциялық кепілдіктеріне сәйкес келмейді.
Бұл мәселе адамның бостандығы тек нақты айқындалған және алдын ала белгілі негіздерде ғана шектелуі тиіс деген негізгі қағидатқа қатысты. Осы қағидаттан кез келген ауытқу құқықтық жүйеге деген сенімді әлсіретеді және адамның қорғалу деңгейіне күмән тудырады.
