Қорғауындағы адаммен кездесуге жол бермеу, тінту жүргізу және қысым көрсету: он өңірдің адвокаттары нақты жағдайларды талқылады

Қорғауындағы адамға үш сағат бойы қол жеткізе алмау. Адвокат қорғаушы ретінде іске кіріскеннен кейін оның пәтерінде тінту жүргізілуі. Адвокаттың сенім білдірушілеріне қатысты материалдары сақталған жұмыс компьютерінің тәркіленуі. Тінту барысын бейнетаспаға түсіргені үшін әкімшілік қамауға алынуы. Тергеу әрекеті барысында дене жарақатын алу.

Бұл оқу-жаттығу мақсатындағы жағдайлар емес, Республикалық адвокаттар алқасының Адвокаттардың кәсіби құқықтарын қорғау жөніндегі комиссиясына келіп түскен нақты өтініштер бойынша туындаған жағдайлар.

Дәл осындай мысалдар негізінде 2026 жылғы 15 және 22 тамызда Қазақстанның он өңірінің адвокаттары кәсіби құқықтардың бұзылғанын қалай анықтауға, оны дұрыс тіркеуге және заңда көзделген құқықтарды қорғау тетіктерін уақтылы пайдалануға болатынын талқылады.

«Адвокаттардың кәсіби құқықтарын қорғау және олардың бұзылуына жол бермеу» тақырыбында екі тегін онлайн-вебинарды Комиссия Ақтөбе облысы адвокаттар алқасы жанындағы Тағылымдамадан өту және адвокаттардың біліктілігін арттыру орталығымен бірлесіп ұйымдастырды.

Бұл мәселе неге тек адвокаттарға ғана қатысты емес?

«Кәсіби құқықтардың бұзылуы» деген ресми тіркестің артында нақты адамның қорғану құқығын толық жүзеге асыруға кедергі келтіретін жағдайлар тұрады.

Комиссия қараған істердің бірінде адвокат әкімшілік қамаққа алынған адамдарға арналған арнайы қабылдау орнында отырған қорғауындағы адаммен кездесуге қол жеткізе алмаған. Қызметкерлер оның қорғау туралы хабарламасын алып қойған, ал адвокат үш сағатқа жуық сенім білдірушісімен кездесе алмаған. Кезекші прокурорларға бірнеше рет жүгіну кедергілерді жедел жоюға көмектеспеді.

Тағы бір жағдайда беттестіру кезінде куә агрессия танытып, адвокатқа қарай ауыр үстелді аударған. Медициналық құжаттар адвокаттың дене жарақатын алғанын және қатты күйзеліске түскенін растаған. Комиссия лауазымды адамдар тергеу әрекетіне қатысушының қауіпсіздігін қамтамасыз етпеді және куәнің агрессивті әрекетін тоқтату үшін қажетті шаралар қабылдамады деген қорытындыға келді.

Келесі өтініш адвокат кеңсесінде жүргізілген тінтуге қатысты болды. Ізделген құжат табылмағанымен, қызметкерлер басқа сенім білдірушілердің істері бойынша материалдар сақталған компьютердің жүйелік блогын алып қойған. Бұл құпиялылыққа нұқсан келтіріп қана қоймай, кеңсенің жұмысын іс жүзінде тоқтатқан. Кейін адвокат тінту барысын бейнежазбаға түсіргені үшін жеті тәулікке әкімшілік қамаққа алынған. Комиссия адвокаттық құпияны қамтитын ақпарат тасымалдағыштың алынуын және адвокаттың жауаптылыққа тартылуын оның кәсіби құқықтарының бұзылуы деп бағалады.

Тағы бір іс адвокаттың белсенді процессуалдық ұстанымы кейде сотты құрметтемеу ретінде бағалануы мүмкін екенін көрсетті. Сот отырысының аудио- және бейнежазбалары адвокаттың прокурордың жауап алу тәртібін бұзуына қарсылық білдіргенін, соттан тиісті рәсімнің сақталуын сұрағанын және кешірім айтқанын растады. Адвокат дөрекілік танытпаған және сот отырысын бұзбаған.

Судьяның алғашқы ескертуінен кейін жеті секунд ішінде адвокат ешқандай жаңа әрекет жасамағанына қарамастан, оған қайталап тәртіп бұзды деген баға берілген. Комиссия қорғаушыны әкімшілік жауаптылыққа тартуды оның кәсіби құқықтарының өрескел бұзылуы деп танып, сот актілеріне кассациялық тәртіппен шағым жасау кезінде көмек көрсетуді ұсынды.

Мұндай жағдайлар адвокат жұмысының сенім білдірушінің тағдыры үшін жоғары жауапкершілікпен ғана шектелмейтінін көрсетеді. Адвокаттың өзі қорғауындағы адаммен кездесуге жол бермеу, қысым көрсету, жауаптылыққа тарту қаупі, адвокаттық құпияға қол сұғу, кейде тіпті денсаулығына тікелей қауіп төндіру сияқты әрекеттерге тап болуы мүмкін.

Бұзушылықты тіркеуден бастап шағым жасауға дейін

Вебинарларда адвокаттық қызмет тәуелсіздігінің кепілдіктері, кәсіби құқықтарды бұзудың неғұрлым жиі кездесетін түрлері және оларға ден қоюдың практикалық тәсілдері қарастырылды.

Адвокаттың сенім білдірушісімен кездесуіне жол бермеу, одан телефонын немесе басқа да жеке заттарын тапсыруды талап ету, адвокаттық іс жүргізу материалдарын тексеруге әрекет жасау, құпия қарым-қатынасқа араласу мәселелеріне ерекше назар аударылды. Сондай-ақ сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдарының ҚПК-нің 200-бабы тәртібімен негізсіз ұсынулар енгізуі және соттардың ҚПК-нің 405-бабы бойынша адвокаттарға қатысты жекеше қаулылар шығаруы талқыланды.

Қатысушылар қандай мән-жайларды міндетті түрде тіркеу керектігін, өтінішке қандай құжаттар мен жазбаларды қоса ұсыну қажеттігін, лауазымды тұлғалардың әрекеттеріне қандай тәртіппен шағым жасалатынын талқылады. Сонымен қатар қандай жағдайларда аумақтық адвокаттар алқасының, Комиссияның және Республикалық адвокаттар алқасының қатысуы қажет екені түсіндірілді.

Бұл ретте кез келген процессуалдық дау өздігінен кәсіби құқықтардың бұзылғанын білдірмейтіні атап өтілді. Әрбір өтініш объективті және жан-жақты зерделенуге тиіс. Комиссия аудио- және бейнежазбаларды, сот актілерін, қорғау туралы хабарламаларды, өтінішхаттарды, хат алмасуды және басқа да материалдарды зерттейді. Барлық мән-жай бағаланғаннан кейін ғана құқық бұзушылықтың бар-жоғы туралы қорытынды жасалып, ден қою шаралары айқындалады.

Екі вебинар, он өңір

15 тамыздағы вебинар Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан, Қызылорда және Маңғыстау облыстарының адвокаттары үшін өткізілді. Оған 200-ден астам адвокат қатысты.

Іс-шараны Адвокаттардың кәсіби құқықтарын қорғау жөніндегі комиссияның төрағасы Артур Тулегенов ашты. Ол Комиссияның қызметі туралы айтып, адвокаттардың қорғауды жүзеге асыру кезінде жиі кездесетін негізгі мәселелерге тоқталды.

Негізгі баяндаманы Комиссия мүшесі, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының бұрынғы судьясы, төрт төрелік орталықтың арбитрі, «ZanSar» Құқықтық зерттеулер және сараптама институтының сарапшысы Марзия Балтабай жасады.

Қосымша баяндамалармен Комиссия мүшелері Айгүл Орынбекова, Рысты Қалиева, Алуа Жусупова және Олжас Абдулин сөз сөйледі.

22 тамызда екінші вебинар Абай, Шығыс Қазақстан, Қостанай, Павлодар және Солтүстік Қазақстан облыстарының адвокаттары үшін өткізілді.

Талқылауға Комиссия төрағасы Артур Тулегенов, негізгі баяндамашы Марзия Балтабай, Комиссия хатшысы Руслан Шерубаев, сондай-ақ Комиссия мүшелері Айжан Дарибаева, Алибек Тортаев және Бақтыбек Нурпейсов қатысты.

Екі іс-шараның да маңызды бөлігі ашық кәсіби пікір алмасу болды. Адвокаттар спикерлерге сұрақтар қойып, практикалық жағдайларды талқылады және әр өңірдегі кәсіби құқықтарды қорғау тәжірибесімен бөлісті.

Адвокаттың кәсіби құқықтарын қорғау тар кәсіби немесе корпоративтік міндет емес. Егер адвокат қорғауындағы адаммен кездесе алмаса, сенім білдірушісімен құпия сөйлесу мүмкіндігінен айырылса немесе заңды процессуалдық ұстанымы үшін жауаптылыққа тартылса, нақты адамның білікті заң көмегін алу және әділ сот талқылауына құқығына қауіп төнеді.

Вебинарлар қорытындысы бойынша қатысушылар мен лекторларға сертификаттар берілді. Комиссия кәсіби құқықтардың бұзылуының алдын алу және тәуелсіз адвокаттық қызметті қорғаудың бірыңғай практикалық тәсілдерін қалыптастыру жөніндегі жұмысын жалғастырады.