ЦИФРЛЫҚ АКТИВТЕР СОТТА: ДӘЛЕЛДЕМЕЛЕР МЕН ҚОРҒАУҒА ҚАТЫСТЫ ЖАҢА МӘСЕЛЕЛЕР

Қылмыстық іс материалдарында криптовалюта операцияларының тарихы көрсетілген кесте бар делік. Оның негізінде есептеулер жүргізіліп, сараптамалық қорытынды әзірленіп, айыптау құрылады. Сотқа бұл кесте криптовалюта платформасынан алынған мәліметтер ретінде ұсынылады. Алайда кестені криминалистер жасаған болса, ал істің материалдарында биржаның ресми көшірмесі болмаса не істеу керек? Деректердің қайдан алынғанын, олардың толық ұсынылғанын және өңдеу барысында қандай өзгерістер енгізілгенін қалай тексеруге болады? Мұндай істермен жұмыс істейтін адвокаттар үшін бұл сұрақтарға берілетін жауаптар қорғауындағы адамның құқықтары мен мүдделерін толыққанды қорғау мүмкіндігіне тікелей әсер етеді.

Бұл мәселені Астана қаласының адвокаттар алқасының адвокаты Хамида Айткалиева көтерді. Ол Республикалық адвокаттар алқасының атынан «Сот сараптамасы сот төрелігі жүйесінде: сын-қатерлер мен перспективалар» тақырыбындағы халықаралық ғылыми-практикалық конференцияға қатысты. Конференция 2026 жылғы 11 қыркүйекте Астана қаласында өтті және оны Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Сот сараптамалары орталығы ұйымдастырды. Даурен Қарашев модераторлық еткен панельдік сессия барысында тергеу, прокуратура, сот, адвокатура, сарапшылар қауымдастығы және технологиялық компаниялардың өкілдері цифрлық активтер мен криптовалюталармен жұмыс істеу мәселелерін талқылады.

Осыдан біраз уақыт бұрын бұл тақырып тар ауқымды мамандану саласы болып көрінуі мүмкін еді. Бүгінде адвокаттар мұндай мәселелермен алаяқтық, заңсыз кәсіпкерлік, қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру туралы істерде, сондай-ақ активтерге меншік құқығы мен ақшалай қаражатты қайтаруға қатысты азаматтық дауларда кездеседі. Мұндай істердің саны артқан сайын дәлелдемелердің қалай жиналатынына, зерттелетініне және бағаланатынына қатысты сұрақтар да көбейіп келеді.

Хамида Айткалиева өзінің тәжірибесінде кездескен нақты жағдайға назар аударды. Оның айтуынша, өзіне белгілі осы санаттағы қылмыстық істердің барлығында криптовалюта биржаларының ресми көшірмелері, тергеу органдарының аталған платформаларға тікелей жолдаған сұрау салулары және олардың ресми жауаптары болмаған. Іс материалдарында тергеушінің Қаржылық мониторинг агенттігімен хат алмасуы және сол жерден ұсынылған кестелер болған. Бұл мәліметтерді кейін тиісті тергеу қызметтерінің криминалистері өңдеген. Сотқа мұндай материалдар платформалардан алынған көшірмелер ретінде ұсынылған, алайда іс жүзінде олар тергеу органдарының қызметкерлері жасаған кестелер болған.

Бұл айырмашылықтың принципті маңызы бар. Қорғау тарабы ақпараттың бастапқыда қайдан алынғанын, қандай нысанда келіп түскенін және оның қалай өзгертілгенін білмейді. Криптовалюта биржасының құжаттарынсыз кестені бастапқы дереккөзбен салыстыру және онда көрсетілген операциялардың толықтығын тексеру мүмкін емес. Сонымен бірге дәл осы өңделген мәліметтер кейіннен зерттеулер мен сараптамалық қорытындылардың негізіне айналады. Осылайша, бастапқы деректердің дұрыстығы туралы мәселе дәлелдеудің бүкіл кейінгі кезеңінде ашық күйінде қалады.

Хамида Айткалиева атап өткендей, процестік кепілдіктер шешімнің әділдігі нақты тергеуге қатысушының адалдығына ғана тәуелді болмауы үшін қажет. Адвокатқа айыптаудың негізіне алынған ақпараттың шығу тегін және мазмұнын тексеруге нақты мүмкіндік берілуі тиіс. Бұл сот сараптамасының сапасымен де тікелей байланысты: ең білікті сарапшының өзі өзіне ұсынылған материалдармен шектеледі. Егер қажетті деректердің елеулі бөлігі болмаса, сарапшы сенімді қорытынды жасау мүмкін еместігін және қосымша мәліметтердің қажет екенін тікелей көрсетуге тиіс.

Жеке мәселе цифрлық активтерді зерттеу әдістемесіне қатысты. Хамида Айткалиеваның бағалауынша, жақында қабылданған әдістеме қазірдің өзінде ескіріп, елеулі түрде жетілдіруді қажет етеді. Оның әзірленуі қажетті қадам болғанымен, жекелеген ережелердің бастапқы пысықталу деңгейі жеткіліксіз болды. Сонымен қатар заңнама, операцияларды жүргізу тәсілдері және қолданылатын технологиялар өзгеріп жатыр. Мұның барлығы есептеулерге және зерттеу тәсілдеріне қатысты ұстанымдарды қайта қарауды талап етеді. Өйткені мұндай есептеулерге тағылған кірістің немесе келтірілген залалдың мөлшері, әрекеттің саралануы және адамның жауапкершілігі байланысты болуы мүмкін.

Спикердің пікірінше, заңнама мен әдістеменің жеткілікті айқын болмауы әртүрлі түсіндіруге мүмкіндік беріп, құқық қолдану практикасының біркелкі болмауына алып келеді. Азаматтың жеке мақсаттағы операциялары мен кәсіпкерлік қызметі әрдайым дәйекті түрде ажыратыла бермейді. Ұқсас мән-жайлары бар істерге әртүрлі құқықтық баға берілуі мүмкін: кейбірі сотқа дейінгі кезеңде тоқтатылады, ал басқалары айыптау үкіміне дейін жетеді. Мұндай айырмашылықтар нақты тергеушінің немесе соттың ұстанымымен емес, істің мән-жайлары мен дәлелдемелер арқылы түсіндірілуге тиіс. Баяндамада маңызды бір ой айтылды: «Бірақ дамып келе жатқан заңнаманың сөзсіз кемшіліктері азаматқа автоматты түрде жүктелмеуге тиіс».

Адвокаттар қауымдастығы үшін бұл мәселеде өзіндік міндет те бар. Іс бойынша есептеудің негізінде қандай деректер жатқанын, іс материалдарында ненің жетіспейтінін және сарапшыға қандай сұрақтар қою қажет екенін түсіну маңызды. Бұл адвокаттың еңбек өтілі мен жинақтаған тәжірибесіне қарамастан, білімін үнемі жаңартып отыруды талап етеді. Хамида Айткалиева мұны былай тұжырымдады: «*Бәріміздің блокчейн-аналитика маманы болуымыз талап етілмейді. Бірақ процестің барлық қатысушылары бір кәсіби тілде сөйлесуі керек*».

Жақында ғана болашақтың құқықтық мәселелері ретінде қабылданған істер бүгінде адвокаттардың күнделікті жұмысының бір бөлігіне айналды. Цифрлық операциялардың тарихында алаяқтықтан зардап шеккен жәбірленуші, даулы мәмілеге қатысушы немесе қылмыстық қудалауға тап болған адам тұруы мүмкін. Оның мүдделерін қорғау үшін техникалық мәліметтердің қалай алынғанын және қалай түсіндірілгенін түсіну барған сайын маңызды болып келеді. Сондықтан сараптамалық тәсілдерді қалыптастыруға адвокатураның қатысуы қазірдің өзінде маңызды: бұл тәсілдердің сапасы нақты істердің қаншалықты негізді әрі әділ шешілетініне тікелей әсер етеді.