Жаңа Конституция күшіне енетін маңызды күн қарсаңындағы жеке толғаныс

Ертең Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы күшіне енеді. Қазақстандықтардың басым бөлігі үшін бұл мемлекет дамуының жаңа кезеңінің басталуы. Ал адвокаттар қауымдастығы үшін оның мәні одан да терең. Тәуелсіздік жылдарында алғаш рет адвокатура еліміздің Ата Заңында өзіне арналған жеке 86-бапқа ие болды.

Әрине, біреулер 86-баптың мазмұны өзгеше болуы мүмкін еді деп айтар. Неғұрлым жан-жақты, неғұрлым кеңірек болуы тиіс еді деуі ықтимал. Бәлкім, бұл жөніндегі пікірталастар әлі де жалғасар. Бірақ бір мәселемен барлығы келіседі деп ойлаймын кез келген кәсіптің немесе институттың Конституцияда жеке баппен көрініс табуы сирек кездесетін тарихи оқиға. Сондықтан бүгін мен 86-баптың құқықтық мазмұнына талдау жасауды емес, ресми құжаттардың сыртында қалған, көпшілік біле бермейтін тарихпен бөлісуді жөн көрдім.

Жаңа Конституцияның алғашқы жобасы жарияланып, онда адвокатураға арналған жеке баптың енгізілгенін көрген сәтте, шынымды айтсам, ерекше қуаныш сезімін бастан өткердім. Сол кездегі осы көңіл күйді көптеген әріптестерім де бөлісті деп ойлаймын. Өйткені ондаған жылдар бойы адвокатура Конституцияда дербес институт ретінде бекітілмей келді. Сондықтан бұл шешім біз үшін алға жасалған маңызды қадам ретінде қабылданды.

Мүмкін, дәл сол кезде алғаш рет мемлекет адвокатураның қоғамдағы орны мен миссиясын шын мәнінде бағалай бастағанын сезінген шығармыз.

Сондықтан Конституция жобасының кейінгі талқылау кезеңінде осы бапты алып тастау туралы ұсыныстардың айтылып жатқаны туралы хабар біз үшін күтпеген жағдай болды. Бұл ұсыныстардың негізінде заң көмегін тек адвокаттар ғана көрсетпейді деген уәж жатты. Мұндай пайымның қисыны түсінікті еді. Дегенмен дәл сондықтан бұл мәселенің бір ғана заңгерлік кәсіп туралы емес екенін сабырмен әрі кәсіби тұрғыдан түсіндіру бұрынғыдан да маңызды бола түсті.

Жасыратыны жоқ, дәл сол кезде әңгіме баптың мәтіні туралы емес екенін терең түсіндім. Әңгіме адвокатураның мемлекетіміздің конституциялық құндылықтар жүйесіндегі орны туралы болып жатқан еді.

Маған Конституциялық комиссияның құрамында жұмыс істеу құрметі бұйырды. Бүгін сол кезеңді еске алғанда, ең алдымен комиссия отырыстары емес, сол күндері бірге алаңдап, бірге ізденген адамдар көз алдыма келеді.

Конституциялық комиссияның жұмысы жүріп жатқан сол күндері әріптестермен байланыс бір сәтке де үзілген жоқ. Аумақтық адвокаттар алқаларының төрағаларымен, Республикалық адвокаттар алқасы Төралқасы мүшелерімен, заңгер-ғалымдармен, адвокатураның ардагерлерімен қайта-қайта пікір алмастық. Адвокатураның тарихын сараладық, халықаралық тәжірибені, сот практикасын талқыладық. Қайта-қайта оралып, ең салмақты әрі дәлелді уәждерді табуға тырыстық.

Кейде бір ғана телефон арқылы болған әңгіме бірнеше сағатқа созылған ресми талқылаудан әлдеқайда нәтижелі болғандай көрінетін.

Сол күндердің бір көрінісі әлі күнге дейін көз алдымнан кетпейді. Кейде Конституциялық комиссияның бір отырысынан екіншісіне асығып бара жатқан жолда көліктің ішінде отырып-ақ Республикалық адвокаттар алқасы Төралқасымен бейнебайланыс өткізуге тура келетін. Уақыттың тығыздығына қарамастан, ешкім бұл әңгімені кейінге қалдырғысы келмеді. Өйткені бәріміздің көкейімізде бір ғана мәселе тұрды.

Еліміздің әр өңірінен әріптестер күн сайын хабарламалар келіп жатты. Солардың барлығында дерлік қайталанатын бір ғана сұрақ болатын:

«Жаңалық бар ма? 86-бап сақтала ма?»

Бұл жай ғана бір баптың тағдыры туралы сұрақ емес еді. Осы қысқа ғана сауалдың астарында адвокатураның ертеңіне деген алаңдаушылық, оның мемлекет пен қоғамдағы орнына деген жауапкершілік, болашақ ұрпаққа қандай кәсіби мұра қалдыратынымыз жөніндегі ортақ ой жатты.

Сол күндері мен тағы бір маңызды ақиқатты анық сезіндім. Ешкім жеке еңбегін немесе өз үлесін алға шығаруға тырысқан жоқ. Әркім қолынан келгенше ортақ іске үлес қосуды ғана ойлады. Бірі архив материалдарын қарап, тарихи деректер ұсынды. Бірі халықаралық тәжірибені жинақтады. Енді бірі өз пікірін, дәлелдерін жолдады. Ал кейбір әріптестер ешқандай ұсыныс айтпаса да, жай ғана хабарласып: «Біз сіздермен біргеміз», - деудің өзін азаматтық парызы санады.

Осындай сәттерде адвокатураның тек заңмен біріктірілген кәсіп иелері емес, ортақ құндылықтарды қадірлейтін, қажет кезде жұдырықтай жұмыла алатын үлкен кәсіби қауымдастық екеніне тағы бір мәрте көз жеткіздім.

Осы орайда сол күндері жанымыздан табылған барлық әріптестеріме шынайы ризашылығымды білдіргім келеді. Ортақ ізденіс, ашық пікір алмасу, бір-бірімізге деген сенім мен қолдау болмағанда, бүгінгі нәтижеге жету әлдеқайда қиын болар еді.

Бүгінде 86-бап Қазақстан Республикасы Конституциясының ажырамас бөлігіне айналды.

Мен үшін бұл Конституцияда тағы бір жаңа норманың пайда болуы ғана емес. Бұл тәуелсіз адвокатураның құқықтық мемлекет үшін қажетті әрі ажырамас институт екенінің мемлекеттік деңгейде мойындалуы.

Әрине, Конституция салалық заңның орнын алмастырмайды. Оның міндеті адвокат қызметінің барлық қырын егжей-тегжейлі реттеу де емес. Конституцияның миссиясы әлдеқайда биік. Ол мемлекеттің іргетасын айқындайды, адамның конституциялық құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ететін негізгі институттарды белгілейді.

Сондықтан да 86-баптың қабылдануының мәні ерекше.

Адвокатура тарихын зерттеуші, Республикалық адвокаттар алқасының бұрынғы төрағасы Айдын Бикебаевтың жаңа баптың мәнін ерекше атап көрсетуі де тегін емес. Оның пікірінше, бұл норма адвокатураға 1993 жылғы Конституциядан кейін жоғалтқан конституциялық мәртебесін іс жүзінде қайта қайтарып, оның дамуының жаңа кезеңіне жол ашты.

Уақыт өте келе жас адвокаттар 86-бапты табиғи әрі заңды құбылыс ретінде қабылдайды деп сенгім келеді.

Бәлкім, олар бір кездері осы баптың төңірегінде оңай болмаған пікірталастар өрбігенін де білмейтін шығар. Әртүрлі көзқарастардың айтылғанын, көптеген азаматтардың сабырмен, өзара құрметпен әрі табандылықпен бір ақиқатты түсіндіруге күш салғанын да білмеуі мүмкін. Ал ол ақиқат өте қарапайым еді: тәуелсіз адвокатура өз мүддесі үшін емес, әділ сотқа сенетін, өз құқықтарының тиімді қорғалуына үміт артатын әрбір адам үшін қажет.

Мен үшін 86-бап тек болашаққа бағытталған қадам емес. Бұл бір ғасырдан астам уақыт бойы адвокатура тарихын қалыптастырған аға буын адвокаттарға көрсетілген құрметтің белгісі.

Олардың кейбірі бүгінде арамызда жоқ. Бірі алғашқы адвокаттар алқаларының негізін қалады. Енді бірі тарихымыздың ең күрделі кезеңдерінде азаматтардың құқығын қорғады. Тағы бірі Қазақстан адвокаттар одағын, кейіннен Республикалық адвокаттар алқасын құруға атсалысты. Осындай азаматтардың жанкешті еңбегінің арқасында адвокатура бүгін Қазақстан Республикасының Конституциясынан өзіне лайықты орнын қайта алды.

Ендігі ортақ міндетіміз Конституцияда адвокатураға берілген осы жоғары мәртебенің күн сайынғы еңбегімізбен, кәсіби адалдығымызбен және адвокатураның негізін құрайтын құндылықтарға деген беріктігімізбен лайықты дәлел табуына бар күш-жігерімізді салу.

Адвокат

Мади Мырзағараев